Terwijl het in België erg stil blijft rond statiegeld, boeken andere landen meer vooruitgang. Sinds de beslissing van 2024 om statiegeld in Spanje in te voeren, zet het land op dit moment grote stappen om een systeem te lanceren dat er mee voor zorgt dat plastic flesjes, blikjes en zelfs tetrapakken niet langer in de natuur belanden.
We spraken met César van Retorna, die zich samen met collega’s onvermoeibaar heeft ingezet voor de invoering van een statiegeldsysteem in Spanje. Hoewel het hen meerdere jaren heeft gekost om dit te realiseren, kan dit verhaal als voorbeeld dienen van hoe landen hun eigen beloftes en de afgesproken EU-verplichtingen nakomen. Op die manier biedt het ook concrete lessen voor Belgische beleidsmakers.
Maar allereerst: wie of wat is Retorna?
"Retorna is een platform hier in Spanje van ngo’s, vakbonden, consumentenverenigingen en verschillende maatschappelijke organisaties. We voeren al meer dan tien jaar campagne in Spanje voor een zero-waste beleid, met een specifieke focus op een statiegeldsysteem. Het is tot nu een lange en moeizame weg geweest."
Toen we César vroegen waarom al die organisaties zich bij het platform hebben aangesloten, antwoordde hij simpelweg:
"Voor de meesten is het gewoon gezond verstand. De invoering van statiegeld heeft tal van voordelen: sociale, economische en ecologische."
Je zei dat het een lange en moeilijke weg was. Hoe ben je gekomen tot waar je nu bent?
"Dit proces is een marathon en elke kilometer van de 42 telt – ze zijn allemaal even belangrijk. Het was een enorme stap vooruit toen we een wettelijke startdatum voor het systeem kregen: een verplichting voor producenten en handelaars om een systeem op te zetten. Maar zelfs dan weet je uiteindelijk nooit hoe het nog zal lopen. Dus, tot de laatste dag zullen we moeten vechten om ervoor te zorgen dat we binnenkort onze lege verpakkingen kunnen terugbrengen naar winkels, supermarkten of inleverpunten."

Over een marathon gesproken: wat waren je drijfveren om te blijven lopen tot aan de finish?
"Het is, ten eerste, gewoon het juiste om te doen. We wonen in een prachtig land, maar er ligt hier overal zwerfvuil en een groot deel daarvan bestaat uit drankverpakkingen. Je komt er elke dag mee in aanraking: dat is de eerste drijfveer.
Alles samen hebben we vele jaren besteed aan het bereiken van ons uiteindelijke doel. Maar, we kwamen steeds dichter bij het doel door op verschillende momenten enkele kleine overwinningen te behalen. Als ik de analogie met de marathon opnieuw gebruik, is het altijd concentreren op de volgende kilometer. Stap per stap: dat is wat proberen doen om de eindmeet te halen."
Wat was dan het belangrijkste keerpunt voor de invoering van een statiegeldsysteem in Spanje? Wat heeft er uiteindelijk voor gezorgd dat de Spaanse regering heeft doorgezet met statiegeld?
"Vier jaar geleden zijn we erin geslaagd om een nieuwe afvalwet en een nieuw Koninklijk Besluit rond verpakkingen en verpakkingsafval te laten aannemen. Deze twee teksten stonden ongeveer voor het volgende: We willen als Spanje de Europese doelstellingen tegen 2027 en 2029 halen. Om te weten hoever we staan, moeten we meten hoever we staan qua selectieve inzameling. Als dat niet 70% of hoger is, verplichten we onszelf om statiegeld in te voeren omdat het anders onmogelijk is om de doelstellingen te halen. De wetteksten gingen ook over hoe een Spaans statiegeldsysteem er dan concreet moet uitzien. Kortweg, het was een geweldige en enorme stap vooruit."
Hoe vond deze meting waarover je spreekt uiteindelijk plaats?
"De overheid was hiervoor verantwoordelijk. Maar, zoals je je kunt voorstellen, waren alle belanghebbenden het oneens over de te volgen methode. De PRO (organisatie voor de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid) in Spanje beweerde eerder dat hun recyclingpercentages voor drankverpakkingen boven de 80% lagen en die voor gescheiden inzameling boven de 70%. Omdat hun geloofwaardigheid mogelijks op het spel stond, waren nieuwe cijfers die een ander beeld zouden schetsen een grote bedreiging. Uiteindelijk hebben we ook zelf een onderzoek gevoerd in samenwerking met Zero Waste Europe en Eunomia, waarbij we de te volgen methodologie hebben aangetoond. In navolging hiervan (en nadat de uiteindelijke metingen hadden plaatsgevonden) verklaarde het Spaanse ministerie voor milieu dat de gescheiden inzameling van plastic drankflessen in Spanje in 2023 slechts 41,3% bedroeg. Wettelijk gezien betekende dit dat er binnen twee jaar vanaf die datum sprake moest zijn van statiegeld."

Welke invloed had dit cijfer op de beslissing om blikjes mee te nemen in het statiegeldsysteem?
"De meting zelf had enkel betrekking op plastic flessen, maar aangezien de PPWR ook over blikjes gaat, maken deze ook deel uit van het systeem. Daarnaast omvatte ons Koninklijk Besluit ook Tetra-verpakkingen. De reden hiervoor is dat zwerfvuil de belangrijkste reden was om statiegeld in te voeren en daarin komt ook Tetra voor. De focus lag in eerste instantie op plastic flesjes maar blikjes en Tetra werden dus ook toegevoegd."
Inmiddels zijn we een paar jaar later, hoe staat het er op dit moment voor?
"Het is momenteel ingewikkeld. Het proces voor het verlenen van de nodige vergunningen voor de systeembeheerders neemt veel tijd in beslag. Eigenlijk nemen de betrokken partijen, zowel politiek als administratief, meer tijd in beslag dan ze is toegestaan. We zijn de druk blijven opvoeren, hebben om verschillende vergaderingen gevraagd en vroegen andere partijen om dit onderwerp niet los te laten. Op dit moment moeten de verantwoordelijke administraties de vergunningen nog goedkeuren.
Het toont voor mij aan dat het werk niet ophoudt bij een wet om statiegeld in te voeren. Iets waar beleidsmakers in België ook rekening mee moeten houden, aangezien zij nog steeds debatteren over wat de volgende stap is, terwijl de Europese deadline van 2029 langzaam maar zeker nadert."
Gezien deze complexe context, wat is de huidige tijdlijn voor de invoering van statiegeld in Spanje?
"De uiteindelijke vergunning zal samen gaan met de start van een periode van één jaar om het statiegeldsysteem in Spanje operationeel te maken. Als we ervoor zorgen dat de vergunning tegen het einde van dit jaar is afgerond, kunnen we hopelijk richting 1 januari 2028 toeleven als de startdatum van het systeem. Dat is dus iets meer dan een jaar na de oorspronkelijke planning."
Als je terugkijkt op deze hele geschiedenis, César, en die vergelijkt met de huidige realiteit en discussies in België, wat zou jouw boodschap dan zijn?
"Dat jullie het warme water niet opnieuw hoeven uit te vinden. Er zijn genoeg statiegeldsystemen die werken. Er is enorm veel bewijs dat statiegeld efficiënt en kosteneffectief kan zijn en dat het meer dan 90% van de drankverpakkingen kan helpen inzamelen.
Het is uiteraard een complex onderwerp. Het is ook niet eenvoudig om een systeem te ontwerpen en op te zetten. Maar aan de andere kant is er geen andere manier om de doelstellingen - de 90% doelstelling tegen 2029 - te halen Er is geen andere manier. En het is bewezen dat het werkt: we hebben talloze voorbeelden. Er zijn al 19 landen in Europa met een DRS-systeem. Uit onze ervaring in Spanje weten we dat sommige aanvragers (organisaties die mee het statiegeldsysteem willen organiseren) al deze voorbeelden hebben bezocht en daar veel van hebben geleerd. Er zijn dus heel veel landen – 19 om precies te zijn – die dezelfde weg hebben bewandeld, met dezelfde uitdagingen te maken hebben gehad en samen veel kennis opgebouwd hebben.
Uiteindelijk moet je er gewoon voor gaan."
Volg onze campagne ook op social media